गोंदिया :- महाराष्ट्र - छत्तीसगड सीमेवरील गोंडवाना प्रदेशात वसलेले कचारगड हे गोंड आदिवासी समाजासाठी केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून त्यांच्या संपूर्ण सांस्कृतिक अस्तित्वाचा पाया मानले जाते. गोंड समाजाचा इतिहास, त्यांची जीवनपद्धती, श्रद्धा, परंपरा, सामाजिक नियम आणि निसर्गाशी असलेले अतूट नाते या सर्वांचे मूळ कचारगडशी जोडलेले आहे. म्हणूनच कचारगड हे गोंडवाना संस्कृतीचे हृदय, स्मृतीस्थान आणि आत्मसन्मानाचे प्रतीक ठरते. भौगोलिक स्थान व नैसर्गिक रचना कचारगड हे महाराष्ट्रातील गोंदिया जिल्ह्यातील सालेकसा तालुक्यात, घनदाट जंगलांनी वेढलेल्या डोंगररांगांमध्ये स्थित आहे. उंच डोंगर, खोल दऱ्या, विस्तीर्ण वनसंपदा, नैसर्गिक झरे आणि विशाल गुहा यामुळे हा परिसर प्राचीन काळापासून साधना व निवासासाठी योग्य मानला जातो. गोंड समाजाच्या दृष्टीने निसर्ग हा देवच असल्याने, निसर्गाच्या कुशीत वसलेले कचारगड हेच त्यांच्या संस्कृतीच्या जन्मासाठी योग्य स्थळ होते, अशी धारणा आहे. पारी कोपार लिंगो आदिपुरुष आणि आदिगुरू गोंड समाजाच्या लोककथा, गोंडी गाथा आणि मौखिक परंपरेनुसार पारी कोपार लिंगो हे गोंड आदिवासी समाजाचे आदिपुरुष, आद्य राजा आणि आदिगुरू होते. त्यांना केवळ धार्मिक देवता म्हणून नव्हे, तर संस्कृतीचे निर्माते, समाजरचनेचे शिल्पकार आणि ज्ञानाचे जनक म्हणून पाहिले जाते. लोकविश्वासानुसार पारी कोपार लिंगो यांचा जन्म एखाद्या राजघराण्यात नव्हे, तर निसर्गातील अद्भुत घटनेतून झाला. त्यामुळे त्यांचे संपूर्ण जीवन निसर्गाशी समरस होते. त्यांनी गोंड समाजाला सामूहिक जीवनपद्धती न्याय व समतेवर आधारित सामाजिक नियम शेती व अन्नउत्पादनाच्या पद्धती औषधी वनस्पतींचे ज्ञान संगीत, नृत्य व कला नैतिकता व जीवनमूल्ये यांचे शिक्षण दिले, असे गोंडी आख्यायिकांमध्ये सांगितले जाते.
कचारगड येथील गुहा हीच त्यांची तपोभूमी व निवासस्थान मानली जाते. पवित्र गुहा गोंड संस्कृतीचा गर्भगृह कचारगडवरील विशाल गुहा ही गोंड समाजासाठी अत्यंत पवित्र आहे. ही गुहा म्हणजे गोंड संस्कृतीचे गर्भगृह मानले जाते. येथेच पारी कोपार लिंगो यांनी ध्यान, साधना व समाजाला दिशा देण्याचे कार्य केले, असा विश्वास आहे. काही गोंडी परंपरांमध्ये या गुहेचा संबंध महाकाली–कंकाली किंवा कोपरलिंगा या शक्ती स्वरूपाशीही जोडला जातो. त्यामुळे या गुहेचे धार्मिक महत्त्व अधिक वाढते. गुहेचे दर्शन घेणे म्हणजे गोंड समाजाच्या मुळाशी जाऊन आपल्या अस्तित्वाची साक्ष घेणे, असे आदिवासी बांधव मानतात. कोयापुणेम यात्रा श्रद्धेचा महासागर कचारगड येथे दरवर्षी भरणारी कोयापुणेम यात्रा ही गोंड समाजाची सर्वात मोठी आणि पवित्र यात्रा आहे. ही यात्रा फाल्गुन–चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेच्या सुमारास (साधारणतः मार्च महिन्यात) आयोजित केली जाते. पौर्णिमेचा दिवस यात्रेचा मुख्य दिवस असतो, तर संपूर्ण यात्रा साधारणतः तीन ते पाच दिवस चालते. या यात्रेसाठी महाराष्ट्र, छत्तीसगड, मध्यप्रदेश, तेलंगणा आणि आंध्रप्रदेश येथून हजारो गोंड आदिवासी बांधव पारंपरिक वेशात, अनेकदा पायी चालत कचारगड येथे येतात. यात्रेतील प्रमुख घटक पारी कोपार लिंगो यांच्या पवित्र गुहेचे दर्शन सामूहिक पूजा, प्रार्थना व पारंपरिक विधी गोंडी लोकनृत्ये, गीते, ढोल - मांदर वादन गोंडी भाषा, चिन्हे व प्रतीकांचा गौरव सामूहिक भोजन व सामाजिक ऐक्य कोयापुणेम यात्रा ही केवळ धार्मिक नसून गोंड संस्कृतीचा जिवंत महोत्सव आहे. सांस्कृतिक तत्त्वज्ञान व निसर्गदृष्टी कचारगडशी जोडलेली गोंड संस्कृती मानव आणि निसर्ग यांच्यातील समतोलावर आधारित आहे. गोंड तत्त्वज्ञानानुसार मानव हा निसर्गाचा स्वामी नसून त्याचा अविभाज्य घटक आहे. जंगल, डोंगर, नदी, प्राणी, झाडे - हे सर्व सजीव घटक देवतुल्य मानले जातात. हीच निसर्गदृष्टी आजच्या पर्यावरण संकटाच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते. आजच्या काळातील कचारगडचे सामाजिक व राजकीय महत्त्व आज कचारगड हे केवळ श्रद्धास्थान न राहता आदिवासी आत्मसन्मानाचे प्रतीक सांस्कृतिक पुनर्जागरणाचे केंद्र गोंडवाना ओळखीचे अधिष्ठान बनले आहे. यात्रांमधून आणि सांस्कृतिक सभांमधून आदिवासी समाज आपली स्वतंत्र ओळख, भाषा आणि इतिहास ठामपणे मांडत आहे. “आम्ही गोंड आहोत” हा आत्मभानाचा संदेश येथे प्रकर्षाने व्यक्त होतो. कचारगड म्हणजे गोंड समाजाची सामूहिक स्मृती, श्रद्धा आणि ओळख. पारी कोपार लिंगो यांची परंपरा, पवित्र गुहा आणि कोयापुणेम यात्रेची अखंड परंपरा या सर्वांच्या संगमातून गोंडवाना संस्कृतीचा भव्य वारसा उभा राहतो. हा वारसा केवळ इतिहास म्हणून नव्हे, तर जिवंत संस्कृती म्हणून जपणे ही काळाची गरज आहे. कचारगड हे त्यासाठी प्रेरणास्थान आहे - आजही, उद्याही.
संकलन :- श्री. हरेश कामडी
संपादक :- दिपक चरणदास भगत, (विद्याश न्युज), मो. 9421717068
टिप्पणी पोस्ट करा
0टिप्पण्या